Azərbaycanın da daxil olduğu regionda zəlzələ təhlükəsi böyüyür

18 Aprel 2013 08:28 (UTC+04:00)
Son günlərdə cənub qonşumuz İran özünün nüvə proqramından daha çox yaşadığı zəlzələ fəlakəti ilə daha çox dünya gündəmini zəbt etməyə başlayıb. Burada bir-birinin ardınca baş verən zəlzələr böyük dağıntılara yol açmaqdadır.
Özü də son bir il ərzində İranda dağıntılara yol açan bir neçə zəlzələnin baş verməsi ekspertlər tərəfindən müxtəlif rakurslardan qiymətləndirilir. Bu haqda danışmazdan öncə qeyd edək ki, bir neçə gün öncə İranın Aton Elektrik Stansiyası yerləşən Buşehr şəhəri yaxınlığında da zəlzələ baş vermişdi. Təkanlar nəticəsində 3 şəhər dağılmış, 40-a yaxın insan ölmüşdü. Bunun ardınca, yəni aprelin 16-da İranda növbəti güclü zəlzələ olub.
7,8 bal gücündə qeydə alınan yeraltı təkanlar nəticəsində təxminən 50 nəfərin ölməsi, 850 nəfərin isə yaralanması bildirilir. Pakistan və İran sərhədində 1200 evin uçması da məlumdur. Təkanların Hindistan, yaxın Şərq və Körfəz ölkələrində hiss edilib. Zəlzələnin episentrinin Kaş şəhərindən 100 km aralıda olduğu qeyd edilir. Zəlzələnin son 40 ildə İranda ən güclü zəlzələ olduğu bivlirilir. Zəlzələ Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Hindistanda da hiss olunub. Adıçəkilən ölkələrdə əhali küçələrdə gecələyib. Dubayda hündür mərtəbəli binaların sakinləri təşvişə düşərək, göydələnləri tərk ediblər. Qeyd edək ki, burada yeraltı təkanlar Rixter cədvəli üzrə cəmi 4 bal gücündə olub. Bunun ardınca aprelin 17-də Pakistanla İran sərhəddində yenidən 5,7 bal gücündə növbəti zəlzələ baş verib. Zəlzənin ocağı İranın Zahedan şəhərindən 200 km cənub-şərqdə, 70 km dərinlikdə qeydə alınıb. Dağıntılar və tələfat barədə hələlik məlumat daxil olmayıb.
Yeraltı təkanlar nəticəsində infrastruktura ciddi ziyan dəyib. Pakistan Seysmoloji Xidmətindən verilən məlumata əsasən, zəlzələ digər iri şəhərlərdə də hiss olunub.
Aprelin 16-da Azərbaycanı qonşusu olan Dağıstanda da zəlzələ olub. Rusiya Federasiyasının Dağıstan Muxtar Respublikasında 6 bal gücündə yeraltı təkanlar qeydə alınıb. Zəlzələ Xəzər dənizinin Dağıstan akvatoriyasında sahildən 54 kilometr aralıda olub. Zəlzələnin 10 kilometr dərinlikdəki maqnitudası 5.4 olub. Bunun ardınca Türkiyənin Antalya şəhərində zəlzələ baş verib. "Boğaziçi" universiteti "Kandilli" rəsədxanası və zəlzələ araşdırma institutu milli zəlzələ təqib mərkəzinin məlumatına görə, yeraltı təkanlar yerli vaxtla saat 22.04-də Antalya körfəzində hiss edilib. Şiddəti 3 bal olan zəlzələ yerin 15.4 km dərinliyində qeydə alınıb. Antalyanın bəzi rayonlarında da hiss edilən zəlzələdə insan tələfatı və dağıntı qeydə alınmayıb.
Ekspertlər isə hesab edirlər ki, Azərbaycanın qonşularında baş verən zəlzələlər ölkəmiz üçün təhdid xəbərdarlığı sayılır. Çünki Azərbaycan həmin ölkələrlə eyni qurşaqda yerləşir.
Araşdırmalara görə, hazırad nəhəng Afrika plitəsi Avrasiyanı şimala sıxmaqda davam edir. Alp-Himalay sıxlığı boyunca davam edən bu prosesdə başqa sahələrdə də Avrasiyanı digər plitələr sıxır. Nəticədə də həmin ərazidə xətt boyunca zəlzələlər, seysmik hadisələr baş verir. Türkiyə, İran və Dağıstandakı zəlzələr təbii ki, bu prosesin bir hissəsidir. Gələcəkdə isə bu bölgələrdə yeraltı təkanların olub-olmayacağını bildirmək çox çətin məsələdir. Çünki burada təbii qanunauyğunluq yoxdur ki, baş verə biləcək zəlzələyə əvvəlcədən konkret vaxt demək mümkün olsun. Hələ ki, dünyada zəlzələni əvvəlcədən bildirəcək cihazlar mövcud deyil. Amma zəlzələlərin bu zonada aktivləşməsi, mövcud olması dövrü xarakter daşıyır. Yəni, periodik olur. Müəyyən daxili qüvvələr yığılır və bir müddətdən sonra boşalma baş verir. Ona görə də son zamanlar baş verən zəlzələlər ciddi narahatlıq yaradır. İranda olan zəlzələnin də Azərbaycan ərazisində zəlzələ ocaqlarına təsir göstərməsi istisna olunmur. Çünki bizim ərazilər Cənubi Azərbaycana yaxın yerdə yerləşir.
Xatırladaq ki, müəyyən qrup alimlər bu zəlzələləri hər 10 ildən bir baş verən Günəş aktivliyi ilə əsaslandırırlar. Yəni, Günəşdə olan aktivlik və oradan yerə gələn elektromaqnit dalğa axınları əsas götürülür. Günəş şüaları yerin daxilindəki dəmir, nikel kimi elementlərə həssaslıq göstərir. Nəticədə 10 ildən bir Günəş aktivliyindən Yer kürəsində zəlzələlərin aktivləşməsi müşahidə olunur. Amma bu fərziyyəni nə təsdiq etmək, nə də təkzib etmək mümkün deyil. Bununla belə ümumiyyətlə, təbiətdə dövrülük, periodiklik, təkrarlanma çoxdur.